به گزارش آوای تبریز، سیلاب‌های ویرانگر سال‌های اخیر نشان داده‌اند که تکیه صِرف بر اقدامات سازه‌ای و انفعالی در پایین‌دست—همچون دیواره‌سازی بستر رودخانه‌ها یا لایروبی‌های پرهزینه مقطعی—اگرچه ضروری‌اند، اما به‌تنهایی پاسخگوی مهار حجم انبوه روان‌آب‌های ناگهانی نیستند. در این میان، دانش آبخیزداری با اتکا به مدیریت جامع حوضه‌ها، کانون توجه را از دهانه خطر در شهرها و روستاها به سرمنشأ زایش سیل در ارتفاعات و دامنه‌ها معطوف کرده است تا جریان‌های تند پیش از رسیدن به مناطق جمعیتی مهار، آرام و مهارپذیر شوند.
شکستن تیغ برنده سیل در اراضی بالادست
سازوکار آبخیزداری در مهار طغیان‌ها بر سه پایه محوریِ «کاهش دبی اوج»، «افزایش زمان تمرکز» و «کنترل رسوب» استوار است. در شرایط طبیعی، اراضی شیب‌دار فاقد پوشش گیاهی به سرعت باران را به سیلاب‌های خروشان بدل می‌کنند؛ اما اجرای ترکیبی از طرح‌های مکانیکی مانند بندهای گابیونی و سنگ‌وملاتی در آبراهه‌ها، سرعت حرکت روان‌آب را می‌شکند و انرژی جنبشی و مخرب آن را مستهلک می‌سازد.
از سوی دیگر، این تأخیر زمانی حیاتی موجب می‌شود باران در بازه‌ای گسترده‌تر از حوضه خارج شود و رودخانه‌های پایینی دچار طغیان‌های برق‌آسا و غیرقابل کنترل نشوند. هم‌زمان، آبِ کندشده فرصت می‌یابد از سطح زمین نفوذ کرده و به‌جای هدررفت و فرسایش خاک، آبخوان‌های زیرزمینی را که سال‌ها به دلیل خشکسالی آسیب دیده‌اند، بازتغذیه کند.
مهار جریان‌های گل‌آلود و نجات زیرساخت‌ها
یکی از مرگ‌بارترین پیامدهای فقدان آبخیزداری، وقوع سیل‌های واریزه‌ای یا گل‌آلود است؛ پدیده‌ای که در آن آب با تراشیدن و حمل لایه‌های خاک، جرم و نیروی کوبنده چندین برابری پیدا می‌کند و هر مانعی را بر سر راه خود در هم می‌کوبد. در این فرایند، اقدام‌های بیولوژیکی شامل جنگل‌کاری، احیای مراتع و تثبیت خاک با ریشه درختان، مانع کنده شدن ذرات زمین می‌شود.
مهار رسوبات در بالادست افزون بر کاهش توان تخریبی سیل، حیات تأسیسات آبی و زیربنایی را تضمین می‌کند؛ زیرا ورود رسوب به مخازن سدها، عمر مفید این ذخایر راهبردی را به شدت می‌کاهد و بستر رودخانه‌ها را با رسوب‌گذاری مداوم تنگ و مستعد سرریز می‌سازد.
اجرای عملیات آبخیزداری در حوزه قره قیه و گوار کلیبر
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجان شرقی با بیان اینکه شخم زنی در جهت شیب زمین موجب فرسایش خاک و تشید سیلاب می شود، بر ضرورت همکاری کشاورزان در رعایت مولفه های حفظ خاک به عنوان یکی از اصلی ترین منابع طبیعی تاکید کرد و خاطرنشان کرد: کم توجهی به این موارد موجب سیلاب های ویرانگرو تلفات می شود .
محمدرضی الهیان با اعلام اینکه با ۵۷ میلیارد تومان اعتبار تخصیص یافته به استان، عملیات آبخیزداری در حوزه قره قیه و گوار کلیبر در حال اجراست، خاطرنشان کرد: عملیات آبخیزداری با هدف کنترل سیلاب و تقویت سفره های زیرزمینی انجام می شود.
وی همچنین از انجام طرح های بیولوژیکی به منظور سهولت نفوذ باران به اراضی بالادست و جلوگیری از سیلاب خبر داد و گفت: طرح های آبخیزداری با اولویت مناطق خطرساز اجرا می شود.
اعتبارات آبخیزداری کافی نیست
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجان شرقی هم با اشاره به کافی نبودن اعتبارات آبخیزداری، اظهار کرد: عملیات آبخیزداری با هدف کنترل فرسایش و رسوب خاک، تغذیه آبخوان ها و کاهش خسارات سیل در ۲ حوزه مکانیکی به صورت ایجاد سازه در آبراهه ها و بیولوژیکی در راستای افزایش پوشش گیاهی انجام می شود که از افزایش دبی و اوج گیری سیل جلوگیری می کند .
ابوالفضل مختاری با اشاره به اینکه سازه های مکانیکی زمان تمرکز زیرحوضه ها را کاهش می دهد تا روان آب با تاخیر وارد آبراهه اصلی شود، خاطرنشان کرد: به این ترتیب خطرات جانی و مالی کاهش می یابد.
وی از اجرای طرح های آبخیزداری در مناطق منتهی به تبریز همچون لیقوان و کرجان خبر داد و خاطرنشان کرد: متولی اصلی کنترل سیلاب وزارت نیرو و شرکت های آب منطقه ای هستند.
وی با بیان اینکه پدیده ال نینو دوره بازگشت دارد، گفت: با کنترل سیل می توان به این پدیده به عنوان فرصتی برای تغذیه آبخوان ها نگاه کرد .
مختاری کاهش عرض آبراهه ها را از دلایل خسارت سیل عنوان کرد و از جوامع محلی و کشاورزان خواست از ایجاد مانع در بستر مسیل ها خودداری کرده و مسیر سیل را باز بگذارند .
همگرایی تدابیر حفاظتی و آگاهی عمومی
صاحب‌نظران حوزه آب و خاک تأکید دارند که موفقیت آبخیزداری علاوه بر تخصیص اعتبارات لازم، در گرو همراهی جوامع محلی و اصلاح رفتارهای انسانی در بالادست است. پرهیز از شخم اراضی در جهت شیب زمین، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی از طریق چرای بی‌رویه و
اجرای سامانه‌های بانکت‌بندی و تراس‌بندی در زمین‌های کشاورزی، مکمل‌های جدایی‌ناپذیر این سازه‌ها به شمار می‌روند. سرمایه‌گذاری در آبخیزداری نه‌تنها سپری استوار در برابر حوادث غیرمترقبه است، بلکه با پایدارسازی زیست‌بوم و ارتقای تاب‌آوری اقلیمی، راهی مطمئن برای صیانت از سرمایه‌های جانی، اقتصادی و محیط‌زیستی کشور محسوب می‌شود.
ثبت دیدگاه